Từ Encyclopaedia Britannica …. đến Wikipedia

0
3
Subscribe to our newsletter

Để chứng tỏ mình nói có sách mách có chứng, có nguồn đáng tin cậy chứ không phải là phát ngôn vô căn cứ, trước thời đại internet, người viết, soạn thảo các công trình, bài báo thường phải dẫn các nguồn tài liệu tham khảo. Tài liệu tham khảo uy tín nhất, xúc tích nhất và đầy đủ nhất thường là những bộ bách khoa toàn thư. Nhưng từ hơn mười năm nay, câu viện dẫn thường gặp nhất trong các bài báo là “Theo bách khoa toàn thư / từ điển mở Wikipedia…”
Người Việt là một trong các sắc dân thích dùng Wikipedia nhất. Theo chính Wikipedia, phiên bản tiếng Việt của bách khoa toàn thư này có nằm trong số 10 phiên bản ngôn ngữ có trên 1 triệu bài, cùng với tiếng Anh, Pháp, Ý, Tây ban nha…

2

Đến Wikipedia
“Wiki” là sản phẩm của thời đại, của máy điện toán và internet, của thế giới không biên giới
Wikipedia tiếng Việt giải thích về từ wiki, “Wiki (phát âm như “Uy-ki”; từ tiếng Hawaii “wikiwiki”, có nghĩa “nhanh”; cũng được gọi là công trình mở) là một loại ứng dụng xây dựng và quản lý các trang thông tin do nhiều người cùng phát triển. Đặc điểm nổi bật của wiki là thông tin không được xây dựng một cách tập trung theo nguyên tắc phân quyền như thường thấy ở các ứng dụng CMS hay forum mà theo nguyên tắc phân tán: ai cũng có thể chỉnh sửa, thêm mới, bổ sung thông tin lên các trang tin và không ghi lại dấu ấn là ai đã cung cấp thông tin đó. Tác giả của wiki theo triết lý của những người đã xây dựng phần mềm wiki là: tác giả của thông tin này là chúng ta…”
Và về chính nó, Wikipedia giải thích, “Wikipedia là một bách khoa toàn thư miễn phí, viết bởi các tình nguyện viên, gồm các bài bách khoa viết theo một văn phong riêng. Wikipedia là một tiến trình liên tục không có kết thúc. Nếu bạn viết gì đó tốt, nó sẽ tồn tại hàng thế kỷ và được đọc trên khắp thế giới. Nó cũng có thể được nâng cấp và tích hợp vào các phiên bản mới hơn bởi các biên tập viên khác. Một phần niềm vui và thách thức của việc biên tập là việc theo dõi điều gì xảy ra với phần đóng góp của bạn theo thời gian.” (Wiki tiếng Việt)
Điều này có nghĩa là các bài viết có “cha chung”, không có ai giữ bản quyền tác giả, ai cũng có thể chỉnh sửa.
Bách khoa toàn thư mở wiki tính theo tuổi tác chỉ mới là một cậu thiếu niên. Tuy nhiên, thằng bé Wiki mắc ngay chứng bệnh thời đại, bệnh obesity. Nó là bé bự, lớn nhanh như thổi, và bự hết cỡ.
Được khai sinh ngày 15 tháng 1 năm 2001, bởi hai sáng lập viên Jimmy Wales và Larry Sanger cùng với vài người cộng tác nhiệt thành và chỉ có phiên bản tiếng Anh, khi lên ba tuổi nó có 600 ngàn bài viết do 6 ngàn người đóng góp bằng 50 thứ tiếng! Đến ngày TB viết bài này, theo trang Wiki tiếng Việt, bách khoa toàn thư mở này đã có hơn 4.869,829 triệu bài ở bản tiếng Anh, hơn 30 triệu bài ở tất các các bản của các ngôn ngữ, hàng chục ngàn sửa đổi và thêm nhiều bài viết thực hiện bởi “chúng ta”, hàng trăm ngàn người vào mạng wiki hằng ngày. Tổng số các phiên bản (version) của Wiki ngày nay được khoe là 280 ngôn ngữ!
Nếu tính về lượng, Wikipedia đè Britannica – và tất cả các kho chữ khác, dẹp lép là cái chắc.

3

Mở là gì, và phẩm chất sẽ ra sao khi mở
Như trong phần trình bày ở trên, ai cũng có thể viết hay chỉnh sửa các bài trên Wikipedia. Wiki khẳng định ai cũng có thể đóng góp bằng cách “bấm vào nút edit” của một bài viết.
Dĩ nhiên là người edit phải tuân theo một số luật lệ và bị giới hạn bởi những công cụ sử dụng đã được thiết kế sẵn dành cho việc điều chỉnh, sửa và biên soạn.
Một thí dụ giản dị, bạn đang đọc bài viết về cuộc Cách mạng Ô dù ở Hương Cảng. Bài này mang tựa đề là “Biểu tình tại Hồng Kông 2014” Nếu bạn nghĩ rằng có những chi tiết không đúng và bạn có được một nguồn xác định với một chi tiết khác với chi tiết trong bài, bạn có quyền bấm nút edit để sửa lại cả bài hoặc một đoạn trong bài này. Quy định của Wikipedia là “Work submitted to Wikipedia can be edited, used, and redistributed—by anyone….” (bài vở gửi vào Wikipedia có thể được biên tập, sử dụng và phân phối – bởi bất cứ ai…)
Có người cho rằng vì không có sự ràng buộc, về tính đại chúng của các tác giả wiki, phẩm chất của các bài viết trên wikipedia sẽ không cao.
Và khi bàn tới phẩm chất, chắc chắn người ta sẽ gật gù ngay rằng sản phẩm của Britannica, do hàng ngàn học gỉa, chuyên viên thượng thặng biên soạn, được ban biên tập chuyên nghiệp lão luyện chỉnh sửa, đương nhiên ngon lành hơn những sản phẩm bình dân của wiki là cái chắc.
Hồi năm 2006, Chủ tịch công ty Brintanica, ông Cauz, khi được tờ The New Yorker phỏng vấn cũng đã nói rằng Wikipedia sẽ “xuống cấp để trở thành một khối chần dần, thô lậu của các bài viết không đồng đều, không đáng tin cậy, và nhiều trường hợp, các bài viết không đọc nổi”. Ông so sánh “Wikipedia so với Britannica như American Idol so với Juilliard School.” (Juillard School là một trong các trường âm nhạc hàng đầu thế giới).
Hồi năm 2013, một bài viết trên báo The New York Times đã được nhà báo Steve Cuozzo mạnh dạn đặt cho cái tựa là “Don’t trust anything on Wikipedia” (Đừng có tin cái quái gì trên Wikipedia cả) . Ông nêu ra một loạt những sai sót của Wikipedia trong những bài viết về thành phố New York, nơi mà ông rành như lòng bàn tay vì là chuyên viên phê bình các nhà hàng, biên tập viên giữ mục về địa ốc của tờ báo tăm tiếng này.
Thế nhưng có thể bạn sẽ ngạc nhiên khi thấy có những đánh giá tích cực về Wikipedia của những tổ chức, nhân vật mà lời nói của họ rất đáng nghe. Họ cho rằng thời đại này khác rồi, và số người của đại chúng vào viết bài, chỉnh sửa không công cho wiki là những người uyên bác không thua, chuyên môn chẳng kém, ai đâu. Chính cái nguyên tắc mọi người đều có quyền chỉnh sửa, theo họ, sẽ khiến cho bài viết luôn được cập nhật và chính xác hơn.

5

Khen và chê
Wiki nói rằng họ có những cách kiểm soát các phiên bản và thay đổi rất mạnh, có nghĩa là những sự biên tập chỉnh sửa sai lầm hay mang tính phá hoại có thể được đảo lại hay sửa chữa để đạt tiêu chuẩn thích hợp bởi một người biên tập khác một cách nhanh chóng. Vẫn theo wikipedia, căn cứ trên số đông của bản chất “mở”, lúc nào cũng có người sẵn sàng nhào vô để điều chỉnh, sửa chữa, nên người sử dụng đừng lo rằng sẽ có những cây viết tay mơ gây ra những tổn thất nặng nề, những cái sai sẽ bị sửa nhanh, sửa ngay.
Tạp chí khoa học Nature (www.nature.com) khẳng định rằng về phẩm chất, Wikipedia chẳng kém gì Britannica cả, Trong một thí nghiệm năm 2005, tập chí này chọn một số bài về cùng một đề tài thuộc nhiều lãnh vực khác nhau rồi gửi cho các nhân vật có thẩm quyền trong các lãnh vực đó nhận xét. các chuyên viên này không được cho biết bài nào do toàn thư nào viết. Nature nhận trở lại 42 bản nhận xét dùng được. Kết quả chung cuộc, tạp chí này được cho biết trong số các bài đó có 8 lỗi nặng – như hiểu sai những khái niệm cốt yếu trong các bài viết. Tám lỗi này chia đều cho 2 bộ toàn thư, mỗi bộ lãnh 4 lỗi!
Tuy nhiên, Nature cũng phát giác một loạt những lỗi về sự kiện, về thiếu sót dễ đưa đến hiểu sai lạc trong các bài được đem soi chiếu. Trong tổng số các lỗi loại đó, Wikipedia ôm 162 cái và Britannica ôm 123. Tính trung bình, mỗi bài của Britannica có 2.92 lỗi, Wikipedia có 3.86 lỗi.
Sau khi tạp chí Nature công bố nghiên cứu đó, mặc dù Britannica được xác nhận có chính xác hơn …chút đỉnh, ông chủ Wikipedia Wales vẫn thích chí, vì nghiên cứu Nature xác nhận cơ cấu căn bản của công trình mà ông ta khai sinh và theo đuổi và, kết quả này cho thấy Britannica cũng vẫn có thể sai như ai. Wales nói, “Tôi rất kính trọng Britannica, Tôi nghĩ rằng rất nhiều người có một quan niệm chung là Britannica không có sai lỗi, kiểu như ‘Tôi đọc thấy điều đó ở Britannica, nó phải là có thật.’ Điều tốt là người ta đã thấy chỗ nào cũng có lắm lỗi.”
Có hai người tham gia cuộc nghiên cứu, chắc là thuộc loại fan của Wikipedia, đã chẻ sợi tóc làm tám, để nhận ra rằng chiều dài các bài được đem ra mổ xẻ có khác nhau. Bài của Wiki dài hơn bài của Britannica đến 2,6 lần. Như thế, tỷ lệ sai lỗi của Wiki còn thấp hơn của Britannica nhiều.
Về phía các nhân vật của Britannica, họ cho rằng kết quả mà Nature công bố cho thấy còn lâu mới hoàn thiện.
Theo mạng teachinghistory.org (chương trình National History Education Clearinghouse của đại học Stanford và George Mason) giới học thuật đồng ý với nhau rằng về mức độ chính xác, Wiki cũng tương đương với các bách khoa toàn thư khác. Tuy nhiên, các thầy giáo sử của chương trình này đều dặn học sinh, sinh viên rằng mọi bách khoa toàn thư đều nên được dùng đúng mục đích của nó, là những nguồn thông tin vững chắc để làm khởi điểm cho việc đào sâu tìm hiểu, chứ không phải là nguồn để trích dẫn trong các luận văn của họ. Học sinh, sinh viên phải biết xét đoán, đánh giá mọi nguồn thông tin.
Ngay chính Jimmy Wales cũng xác định trong một lần trả lời phỏng vấn của tạp chí Business Week, “Không, tôi không nghĩ mọi người nên trích dẫn nó, và tôi cũng không nghĩ mọi người nên trích dẫn Britannica … Mọi người không nên trích dẫn từ điển bách khoa. Wikipedia và các bách khoa toàn thư khác nên … cung cấp thông tin nền tảng vững chắc để giúp cho nghiên cứu của người ta đi sâu hơn. “

- Advertisement -

4

Wikipedia và người Việt
Như đã nói ở ngay đoạn mở đầu của bài này, người Việt là một trong những sắc dân xài Wikipedia nhiều nhất. Có nhiều lý do. Đầu tiên là nó …free. Lý do thứ hai là nó có phần tiếng Việt. Vừa miễn phí, vừa dễ đọc, lại không kém hàng hiệu, tại sao không xài?
Bởi thế cho nên mới có hiện tượng nhiều bài viết dẫn “theo Wikipedia….” để chứng minh thông tin trong bài là đáng tin cậy.
Tuy nhiên, cũng không ít người bực bội với Wikipedia, đặc biệt là Wiki tiếng Việt. Họ nói rằng Wikipedia có nhiều chỗ sai lầm, Wikipedia thiên lệch và Wikipedia đang bị lũng đoạn.
Các vị này đúng, nhận định của họ giống như của nhiều nhân vật có uy tín, tỷ như nhà báo Mỹ Michael Blanding.

Wikipedia thiên lệch?
Ông Michael Blanding là một nhà báo điều tra (investigative journalist) ở Boston, có những công trình được in trên các tờ báo, tạp chí danh tiếng của Hoa Kỳ như The Nation, The New Republic, Slate, Salon, Consumers Digest, The Boston Globe Magazine, và Boston Magazine.
Hồi đầu năm nay (2015), ông có bài “Wikipedia Or Encyclopædia Britannica: Which Has More Bias?” trên tạp chí Forbes. Trong bài báo này, Blanding dẫn công trình nghiên cứu của hai tác giả, Giáo sư Feng Zhu, đơn vị Technology and Operations Management của trường Harvard Business School và Giáo sư Shane Greenstein, trường quản lý nổi tiếng Kellogg School of Management của Đại học Northwestern. Công trình mang tên “Trí tuệ của các Chuyên viên hay Tập thể Viết với sự Thiên lệch Nhiều hơn? Chứng cớ từ Encyclopædia Britannica và Wikipedia (Do Experts or Collective Intelligence Write with More Bias? Evidence from Encyclopædia Britannica and Wikipedia.)
Họ lấy một danh sách các từ mà hai nhà kinh tế học của Đại học Chicago là Matthew Gentzkow và Jesse Shapiro soạn ra để đánh giá sự thiên lệch của báo chí. Họ chọn ra từ các phát biểu trong năm 2005 trong Ký lục của Quốc hội (Congressional Record) năm 2005 và chọn lọc một cách khoa học 500 nhóm từ độc đáo của các dân cử Dân chủ và Cộng hòa, đáng giá theo góc độ nghiêng của đảng. Họ gọi đây là những “code word” và tìm chúng trong khoảng 4,000 bài viết xuất hiện trên cả Encyclopædia Britannica và Wikipedia, để xem độ và hướng thiên lệch của hai bách khoa này.
Kết quả mà hai ông giáo sư này tìm được là nhìn chung, bài viết trên Wikipedia “lệch” nặng hơn, với khoảng 73 phần trăm các bài này chứa đựng các code word. Ở các bài trên Britannica mức độ này là 34%! Trong hầu hết các trường hợp, Wikipedia nghiêng về bên trái – thiên tả, hơn Britannica!
Mạng The Verge, một hệ thống thông tấn về kỹ thuật của Hoa Kỳ, cũng khám ra ra trò “sockpuppeting”— trên Wikipedia: các người sử dụng Wikipedia dựng ra những “tác giả giả” để lừa gạt, và màn biên tập để ca tụng (paid advocacy editing, trả tiền thuê người chỉnh sửa các trang Wikipedia để bênh vực cho một thương hiệu, sản phẩm hay công ty). Mạng này dẫn bài hồi năm 2013 của The Daily Dot, trang mạng chuyên về “văn hóa internet và đời sống trực tuyến” viết về sự phát hiện một hệ thống sockpuppet cho đến tháng 8 năm đó đã có 300 bài được khẳng định và 84 bài nghi ngờ trên Wikipedia.
Sau bài báo của The Daily Dot, những người trách nhiệm ở Wikipedia đã phải công nhận thủ đoạn đó có thật. Bà Sue Gardner, giám đốc điều hành của Wikimedia Foundation, đã tuyên bố tổ chức của bà đang điều tra, cả trăm tài khoản của người sử dụng giả mạo đã bị đóng. Bà Gardner nói, “Khác với một giáo sư đại học sửa chữa các bài viết liên quan đến lãnh vực chuyên môn của mình trên Wikipedia, việc biên tập được trả tiền nhằm mục đích cổ động, hay theo cách chúng tôi gọi là biên tập được trả tiền để nhằm mục đích biện hộ, là hết sức sai trái.”

Đừng trách Wiki
Và Wikipedia dặn người sử dụng phải cẩn thận với nó, nó bảo “Chúng tôi không mong đợi quý vị tin chúng tôi”…”vì một số bài có thể chứa dựng những sai lầm, xin đừng dùng Wikipedia để đi đến những quyết định quan trọng.”
Trở lại với lời phàn nàn của những user người Việt về sự thiên lệch của Wikipedia, người ta nhận thấy hầu hết đều nhắm vào những bài viết có đề tài về nhân vật và chính trị Việt Nam cận đại và hiện đại. Và lời phàn nàn là “thiên tả”.
Một thí dụ về sự khó tin dễ thấy của Wikipedia, nhà báo Tưởng Năng Tiến, trong bài “Xuân Vũ, Củ Chi & Wikipedia” của ông, đã vạch ra sự khác biệt khi mô tả về “Địa đạo Củ chi” giữa Wikipedia và nhà văn Xuân Vũ, người từng sống dưới hệ thống hầm sát nách Sài gòn này.
Wikipedia viết: “Hệ thống địa đạo dài khoảng 200 km và có các hệ thống thông hơi vào các vị trí các bụi cây… tầng cuối cùng cách mặt đất 8-10m. Đường lên xuống giữa các tầng hầm được bố trí bằng các nắp hầm bí mật. Bên trên nguỵ trang kín đáo, nhìn như những ụ mối đùn, dọc đường hầm có lỗ thông hơi. Liên hoàn với địa đạo có các hầm rộng để nghỉ ngơi, có nơi dự trữ vũ khí, lương thực, có giếng nước, có bếp Hoàng Cầm, có hầm chỉ huy, hầm giải phẫu… Còn có cả hầm lớn, mái lợp thoáng mát, nguỵ trang khéo léo để xem phim, văn nghệ.”(Wikipedia, Địa đạo Củ chi)
Xuân Vũ viết:”…Quận Củ Chi là một quận nhỏ gồm mươi lăm xã cách Sài gòn hai chục cây số đường chim bay…Nếu tính bề châu vi thì quận Củ Chi đo được chừng năm mươi cây số. Như vậy bề dài của địa đạo ít nhất bốn lần chu vi Củ Chi.
…Ví dụ họ viết rằng anh Tám Lê và vợ là Thị Thắm mổ xẻ thương binh dưới địa đạo. Xin hỏi: “Làm cách nào để đem thương binh xuống đó ? ” Nên biết rằng miệng địa đạo chỉ hẹp bằng cái khay trầu thôi. Người thường tuột xuống đó còn phải lách chứ không dễ dàng. Thương binh, nếu nặng thì nằm trên cáng, còn nhẹ thì băng bó đầy mình làm sao tụt xuống được? Và nếu có tụt xuống được thì nằm ở đâu, dụng cụ gì, đèn đóm nào dùng cho cuộc giải phẫu.

Đó là chưa nói đến cái không khí ác độc ở dưới địa đạo. Người khỏe mạnh bất đắc dĩ phải xuống địa đạo thì chỉ trong vài tiếng đồng hồ là đã mệt ngất ngư rồi: vì không đủ dưỡng khí! Nếu bị kẹt vài giờ dưới đó thì con người đã trở thành miếng giẻ rách, còn khi bò lên được thì đã quên hết tên họ mình. Vậy sau khi được giải phẫu, thương binh phải sống dưới đó làm sao?
Đó là chưa kể những việc lặt vặt khác như thương binh phóng uế hoặc thủ tiêu những băng đầy máu me. Những người chưa từng ở địa đạo nghe mấy vị này mô tả chắc sẽ nghĩ rằng cuộc sống dưới địa đạo khỏe khoắn như ở trong nhà lầu có máy điều hòa không khí….” (2000 ngày đêm trấn thủ củ chi / Xuân Vũ & Dương Đình. NXB Đại Nam 1991)

Thí dụ trên chỉ là về sự chính xác, còn về sự thiên lệch, hay “paid avocacy”, do bài viết này đã quá dài, sợ bạn đọc ngán, người viết chỉ xin đưa ra một thí dụ – bài viết về Cố Tổng thống Ngô Đình Diệm. Còn nếu cần thêm bằng chứng về sự hiển nhiên của “bias”, mời bạn vào xem những bài viết trên Wikipedia tiếng Việt về những con người có thật và không có thật, những sự kiện trong lịch sử Việt nam cận đại và hiện đại.
Trên Wikipedia, về nhân vật lịch sử Ngô Đình Diệm, lời lẽ ở hai version tiếng Anh và tiếng Việt có một sự khác biệt thấy rõ, và các tài liệu tham khảo cũng khác nhau một trời một vực. Ở bản tiếng Anh, có cả thảy 77 cite note (ghi chú nguồn tham khảo), trong khi đó ở bản tiếng Việt có tới 125 cite note, và khi đọc xuống các nguồn tham khảo này gần 50 là tài liệu xuất bản ở Miền Bắc hay trong nước sau năm 1975. Đặc biệt, trong version tiếng Việt còn có cả phần đánh giá dài trên 2000 chữ, mở đầu bằng bình luận của báo Nhân dân! (Wikipedia tiếng Việt, Ngô Đình Diệm)

“Một cách hay để bắt đầu là xem cách Wikipedia dùng dẫn chứng. Bản chất của một công trình luôn luôn thay đổi như Wikipedia là trong khi một số bài có phẩm chất bác học cao nhất, một số khác phải thú nhận là hoàn toàn rác rưởi.”
Ai đã đưa ra nhận xét nặng lời đến như thế hè? Chính là Wikipedia, trên trang “Mười điều bạn có thể chưa biết về Wikipedia.”
Trên trang mạng teachinghistory, các nhà giáo dậy sử Hoa kỳ cũng cảnh giác, “Độ tin cậy của Wikipedia dựa vào yếu tố ai viết cái gì và họ viết cái đó khi nào hơn là vấn đề về sự chính xác.”
Trong bài báo viết về Wikipedia trên tạp chí Forbes, nhà báo Michael Blanding đã nhắc đến một câu nói bất hủ của triết gia Đức Benjamin Walter, “History is written by the victors” – Lịch sử được viết bởi kẻ chiến thắng.
Với những bài viết như vừa dẫn trên Wikipedia, khỏi nói ta cũng có thể biết ngay là ai viết. Có nhà báo, như HoàngThanh Trúc của mạng Dân làm báo, còn khẳng định Wikipedia là nơi “…Trong vài năm qua hệ thống tuyên truyền của chế độ CSVN đã rất thoải mái vận dụng “tài nguyên” ngân sách và tất cả các công cụ nghiệp vụ chuyên môn để tự do sửa đổi hiệu đính thay thế tất cả các bài viết không có lợi cho chế độ CS, nhất là các bài viết như là tư liệu liên quan chiến tranh trong thời gian trước….” (http://danlambaovn.blogspot.fr/2015/09/hay-lot-mat-na-csvn-tay-rua-wikipedia.html)
Nhưng mà nói tới nói lui, chỉ nặng lời với Wikipedia thì tội nghiệp cho nó quá. Đâu phải lỗi của nó? Nó đã “mở” cho mọi người vào để tự do chỉnh sửa mà!
Nghiên cứu của Zhu và Greenstein được nhắc đến ở trong bài này cũng phát giác được rằng “một bài viết càng được sửa chữa nhiều lần trên Wikipedia thì sự thiên lệch càng bớt được thấy đi.”
Nghiên cứu của Zhu và Greenstein được nhắc đến ở trong bài này cũng phát giác được rằng “một bài viết càng được sửa chữa nhiều lần trên Wikipedia thì sự thiên lệch càng bớt được thấy đi.”
Cộng đồng Việt hải ngoại có hàng trăm ngàn vị thức giả và hàng trăm ngàn tài liệu, thậm chí hàng chục ngàn vị còn là nhân chứng của những sự kiện được viết một cách thiên lệch trên Wikipedia. Rất nhiều vị nay đang thảnh thơi, có điều kiện để dạo chơi trên net. Nhưng trong số đó, rất tiếc có một số vị dùng quá nhiều thời giờ trên mạng để chuyển qua chuyển lại những thông tin vớ vẩn, những email lên án, buộc tội, hay bôi nhọ lẫn nhau. Phải chăng đã đến lúc các vị đó nên dùng số thời giờ và năng lực quý báu ấy để nhảy vô wikipedia biên tập lại một vài bài viết thiếu sự trung thực?
Đỗ Quân