Lợi – hại của nhu liệu cài sẵn

0
13
Subscribe to our newsletter

Ngoài cấu hình phần cứng, có thể bạn sẽ gặp hệ điều hành cài sẵn là “Free DOS”, nghĩa là máy chưa có cài bất kỳ hệ điều hành hay nhu liệu nào, cũng là cách mà doanh nghiệp giảm giá bán. Nhưng với nhiều desktop cũng như laptop của Dell, Lenovo, HP… nhiều model có kèm sẵn hệ điều hành bản quyền. Vấn đề ở đây là ngoài hệ điều hành cài sẵn còn có rất nhiều ứng dụng được cài sẵn (bloatware). Chúng có thể có ích, có thể thừa, nhưng chắc chắn chúng chiếm dụng bộ nhớ, chiếm dụng ổ cứng lưu trữ và ít nhiều ảnh hưởng đến tốc độ chung của hệ thống. Nhưng tác động của bloatware là như thế nào? Có bao nhiêu bloatware cài đặt sẵn? Bloatware nào có lợi, có hại?…
Trước khi tìm hiểu những vấn đề trên, đầu tiên hãy đứng ở góc nhìn nhà sản xuất để xem tại sao họ lại phải cài sẵn bloatware lên máy bán ra, loại nhu liệu nào mà họ cài và chúng ta có thể làm gì với những nhu liệu ấy.
Tại sao phải cài bloatware?
Các nhà sản xuất dĩ nhiên sẽ nói rằng họ cài sẵn những gì tinh túy nhất của họ lên máy, như là giá trị cộng thêm, để người dùng có thêm nhiều chọn lựa hơn. Nhưng thực tế thì hầu như không như vậy. Nhiều nhu liệu cài sẵn đóng vai trò như là một phần thỏa thuận thương mại giữa nhà phát triển nhu liệu và nhà sản xuất máy tính. Có thể là nhà sản xuất máy tính sẽ được nhận chi phí nào đó để cài sẵn nhu liệu lên, hoặc có thể là thỏa thuận chia sẻ doanh thu: ví dụ nếu người dùng register tài khoản trên một nhu liệu bảo mật nào đó thì nhà sản xuất máy tính nhận được một khoản hoa hồng. Tóm lại, đó là cách mà nhà sản xuất máy tính kiếm thêm tiền.
Trong khi bloatware phần nhiều bị cho là nhu liệu gây khó chịu với người dùng thì những bàn cãi xoay quanh vụ Lenovo Superfish cho thấy phần nhu liệu cài sẵn cũng có thể tạo ra lỗ hổng bảo mật. Superfish là một loại nhu liệu “bơm” quảng cáo vào các công cụ tìm kiếm web và các trang khác. Cũng với mục tiêu quảng cáo, Superfish cũng đã chỉnh cho các kết nối web SSL không còn tính bảo mật cao như nguyên gốc vì thêm vào hệ thống một thành phần thăm dò. Cuối cùng, Lenovo ngoài việc buộc phải xin lỗi người dùng mà còn cung cấp cho người dùng một công cụ để gỡ bỏ Superfish, và nhiều nhu liệu bảo mật cũng nhận diện và loại bỏ Superfish.
Cho dù bloatware có nguy hiểm hay không thì chắc chắn một điều là chúng gây phiền nhiễu và chiếm dụng tài nguyên hệ thống. Đề xuất: một PC mới không cần những nhu liệu không có ích. Nhưng cần biết nhu liệu nào gỡ bỏ an toàn và nhu liệu nào đừng nên đụng đến để có cách “đối phó” với chúng.
Nhu liệu bảo mật
Đây là loại bloatware “khó xử” nhất, vì các nhà sản xuất laptop có thể kiếm bộn tiền nếu bạn nâng cấp từ bản dùng thử (trial) lên tính phí. Thẳng thắn mà nói thì phần lớn thời gian dùng thử của phần nhu liệu bảo mật miễn phí không đáng dùng. Chưa kể khả năng bảo vệ kém, chúng còn rất phiền hà.
Ngay vừa bật máy lên, chúng đòi kích hoạt tài khoản. Lúc ấy, có lẽ bạn sẽ cảm thấy máy tính của mình an toàn vì sự hiện diện của chúng. Nhưng vài nhu liệu liên tục xuất hiện mỗi khi gắn một thiết bị lưu trữ USB vào (cho đến khi bạn phải tắt cửa sổ ấy đi), và trong trường hợp tồi tệ hơn, bạn sẽ liên tục nhận được cảnh báo bất kỳ khi nào nó nhận diện một thiết bị mới kết nối vào mạng nội bộ.
Chính những nhu liệu bảo mật ấy đôi lúc cũng gây hại cho nhu liệu khác. Có vài trường hợp bloatware này không cho cài đặt các nhu liệu đo điểm (benchmark) và game trên Steam mà không hề thông báo lý do, khiến bạn phải mất thời gian mò mẫm tìm cách khắc phục.
Trừ khi đã kích hoạt tài khoản đăng ký nhu liệu bảo mật nào đó cài sẵn trên máy, còn không, hãy ưu tiên thẳng tay gỡ bỏ nó. Sau đó, cần tải về một công cụ bảo mật thay thế khác.
Cần lưu ý: không nên để hai chương trình bảo mật chạy đồng thời. Bỏ tiền ra mua bản quyền một nhu liệu bảo mật nào đó là cách bảo vệ máy tốt nhất chống lại virus. Hiện thời, Norton Internet Security và Kaspersky Internet Security được đánh giá cao nhưng phải mua. Còn nếu muốn miễn phí, dùng thử Avast Free Antivirus 2015 cũng rất tốt.
Khi đã tải về được bộ nhu liệu phòng chống virus thay thế, có thể an toàn gỡ bỏ bloatware. Cách gỡ bỏ tốt nhất là qua chương trình Programs and Features trong Windows 8/8.1, hoặc Add/Remove Programs trong Windows 7. Có thể cũng cần gỡ bỏ vài thành phần kèm theo khác thì mới gỡ hết được bloatware bảo mật. Một khi đã gỡ bỏ hết thì mới nên cài nhu liệu mới vào.
Ứng dụng Modern UI
Nếu thường dùng giao diện Modern UI Start của Windows 8.1 sẽ thấy ngay được có vài ứng dụng cài sẵn ở đây. Thông thường, những ứng dụng kiểu này không mấy phiền phức: chúng không chạy tự động hay ảnh hưởng gì đến ứng dụng khác, nhưng chúng lại chiếm dung lượng lưu trữ.
Những ứng dụng này cũng không có trong danh sách Add/Remove Programs nên bạn không thể vào đây để gỡ bỏ chúng được. Đơn giản, bạn chỉ việc nhấp chuột phải vào chúng và chọn Uninstall, chúng sẽ biến mất.
Các dịch vụ và tiện ích của hãng
Các nhà sản xuất PC thường cài sẵn hàng chục tiện ích cộng thêm lên máy. Một số giúp dùng máy tính dễ hơn, nhưng số khác lại hướng bạn đến đăng ký dịch vụ tính tiền, như lưu trữ đám mây. Một số dịch vụ khác, như các thanh toolbar cho trình duyệt làm thay đổi engine tìm kiếm mặc định và trang chủ (các nhà sản xuất máy tính được trả tiền để làm điều này).
Khó khăn ở đây là giữa đám nhu liệu khó chịu ấy, vẫn có những ứng dụng rất hữu ích không nên gỡ bỏ. Cách tốt nhất là vào Programs and Features trong Windows 8 hoặc Add/Remove Programs trong Windows 7 để “xử lý” chúng. Sắp xếp danh sách ứng dụng theo nhà sản xuất để có thể nhận diện rõ ràng đâu là ứng dụng của nhà lắp ráp máy tính. Có thể an tâm gỡ bỏ mọi thứ nếu muốn trong danh sách này, trừ những Driver ở mục tiếp theo.
Driver – trình điều khiển
Nhu liệu trình điều khiển mà chúng ta quen gọi là driver hết sức hữu ích và giúp cho máy tính hoạt động chính xác, nên đừng gỡ bỏ driver nào ra cả. Những driver phổ biến nhất thường từ những thương hiệu như Realtek, AMD, NVIDIA, Intel, Qualcomm và Broadcom, nhưng cũng còn tùy vào từng dòng máy.
Cũng nên cẩn thận với những driver cho từng thiết bị riêng biệt, như driver cho bàn phím laptop, để bảo đảm những cụm phím tắt hoạt động được, như phím tăng/giảm âm lượng laptop, nút chỉnh độ sáng màn hình, đóng/mở khay đĩa quang…
Cuối cùng, hãy chú ý đến nhu liệu cập nhật driver. Chương trình này sẽ tự động tải về những driver bản mới nhất và tự động cập nhật hệ thống.
Link và shortcut
Với một máy mới, bạn sẽ gặp ngay rất nhiều bookmark khác nhau, các biểu tượng shortcut trên desktop và bộ cài đặt nhu liệu dùng thử. Nhìn chung, đống link và shortcut này không ảnh hưởng gì nhưng chúng cũng chiếm dụng đĩa lưu trữ. Có thể xóa nếu thấy chúng không cần thiết.
Cẩn thận với factory reset
Hầu hết laptop có bloatware để chuyển máy tính về trạng thái như mới khi mua, mà ta thường gọi là factory reset. Hãy cẩn thận dữ liệu cá nhân khi chọn dùng công cụ này. Một cách khác an toàn hơn là tạo một ảnh đĩa cho máy tính, sử dụng công cụ tạo ảnh đĩa như Acronis True Image.
Cài nhu liệu “sạch”
Nhu liệu miễn phí cũng có thể như “rác rưởi” mà nhà sản xuất máy tính muốn cài sẵn lên PC bán ra, với nhiều ứng dụng cố tình cài thêm các thanh toolbar lên trình duyệt mặc định. Do đó, để cài ứng dụng miễn phí tránh được tình trạng trên, nên dùng dịch vụ Ninite (www.ninite.com). Đây là dịch vụ tự động tải về và cài những nhu liệu miễn phí, không có spyware.
Thử nghiệm tốc độ
Bạn cũng muốn biết bloatware ảnh hưởng thế nào đến tốc độ của máy. Để kiểm tra, mỗi laptop được chạy benchmark hai lần: lần đầu với bloatware và lần thứ hai không có bloatware.

- Advertisement -

Nhìn chung, bloatware không ảnh hưởng nhiều đến tốc độ máy, chỉ trừ có chút khác biệt ở máy Acer E3-111. Tuy nhiên, cần lưu ý là bloatware thường chạy ở trạng thái chờ (idle) trong khi máy tính đang chạy các ứng dụng khác. Và ngay khi PC ở trạng thái chờ thì bloatware lại bắt đầu chạy, mà tệ nhất là McAfee LiveSafe ngốn hết 70% tài nguyên CPU ở một trong 5 laptop trên (để quét virus).
Nhưng thời gian khởi động máy lại bị ảnh hưởng nhiều bởi bloatware vì chúng được chạy ở chế độ nền, chiếm nguồn tài nguyên quý giá và tốn thời gian người dùng. Khi xóa bloatware thì thời gian khởi động cải thiện rất nhiều.
Bloatware rõ ràng là vấn đề lớn đối với máy tính chạy Windows. Nhìn chung, tốc độ không ảnh hưởng nhiều khi chạy những ứng dụng đòi hỏi CPU hoạt động nặng, nhưng ngay khi máy vào trạng thái chờ thì có vài bloatware bắt đầu chiếm dụng tài nguyên hệ thống.
Trên hết, có đến vài GB dung lượng bị bloatware chiếm dụng trên vài máy, và nhiều bloatware còn ngốn rất nhiều bộ nhớ RAM quý giá. Thời gian khởi động máy cũng bị ảnh hưởng nhiều vì máy phải tải chúng ngay từ đầu. Do vậy, không ngoài dự đoán, những laptop cấu hình thấp sẽ bị bloatware ảnh hưởng nhiều nhất. Những CPU tiết kiệm điện năng không thể chạy tốt được những ứng dụng cộng thêm này, khiến toàn hệ thống chạy ì ạch.
Nhưng cho dù PC của bạn có mạnh đến đâu đi nữa thì bloatware là dạng nhu liệu gây bực mình nhất, và có thể chúng khiến cho máy chứa thêm nhiều rác. Tốt nhất là nên cẩn thận xóa những ứng dụng không cần thiết để tăng dung lượng ổ cứng và RAM.

hinh 3